انواع مرخصی در قانون چیست و چطور محاسبه می شود ؟

مرخصی یکی از مهم‌ترین حقوق کارگران و کارمندان است که به افراد امکان می‌دهد برای استراحت، درمان بیماری یا امور شخصی از کار دور باشند. انواع مختلف مرخصی شامل مرخصی استعلاجی، مرخصی استحقاقی، مرخصی بدون حقوق، مرخصی ساعتی و مرخصی زایمان است. دانستن قوانین و شرایط استفاده از هر نوع مرخصی، برای جلوگیری از مشکلات حقوقی و مالی بسیار ضروری است.

مرخصی چیست؟

مرخصی به زمانی گفته می‌شود که کارمند یا کارگر به دلایل شخصی، پزشکی یا قانونی از کار دور می‌ماند، اما همچنان حقوق یا بخشی از مزایای خود را دریافت می‌کند. هدف از مرخصی، حفظ سلامت جسمی و روحی کارکنان، استراحت، رسیدگی به امور شخصی و درمان بیماری است. افرادی که به صورت روز مزد یا ساعتی کار نمی کنند مشمول این قانون نیستند . یکسری از افراد هم هستند که به صورت پاره وقت و مشاوره ای با کارفرما توافق کرده اند این افراد بسته به تعداد روزهای توافق شده در ماه و اینکه برای روزهای حضورشان بیمه پرداخت میشود یا خیر هم وضعیت تعطیلی کاری متفاوتی خواهند داشت .

معمولا افراد پاره وقت که برایشان بیمه پرداخت نمیشود مرخصی هم ندارند اما گاهی توافق سه روز در هفته یا 15 روز در ماه بین کارفرما و کارگر صورت می گیرد که در این صورت کارگز می تواند تقاضای مرخصی استحقاقی به میزان روزهای حضور خود نماید .

مرخصی‌ها بر اساس قوانین کار و تامین اجتماعی به چند دسته تقسیم می‌شوند: مرخصی استعلاجی، مرخصی استحقاقی، مرخصی بدون حقوق، مرخصی ساعتی و مرخصی زایمان. هر یک از این مرخصی‌ها شرایط، مدت و نحوه استفاده متفاوتی دارند و کارکنان موظف هستند برای استفاده از آن‌ها مراحل قانونی و اداری مربوطه را طی کنند.

ویژگی‌های کلی مرخصی:

• حق قانونی کارمند و کارگر است.
• بسته به نوع مرخصی، ممکن است شامل حقوق و مزایا باشد.
• نیازمند ثبت درخواست و تایید مدیر یا واحد منابع انسانی است.
• امکان ترکیب چند نوع مرخصی برای یک دوره وجود دارد (مثلاً مرخصی استعلاجی و ساعتی).

نکته: اطلاع از قوانین و مقررات مرخصی باعث می‌شود کارکنان بتوانند بدون مشکل از این حق قانونی استفاده کنند و از تضییع حقوق خود جلوگیری نمایند.

انواع مرخصی در قانون کار

مرخصی‌ها طبق قوانین کار و تامین اجتماعی تعریف می‌شوند و هر نوع آن شرایط، مدت و حقوق متفاوتی دارد. در این بخش، انواع مرخصی به تفصیل معرفی شده است:

نکته: کارفرما موظف است درخواست مرخصی قانونی کارکنان را بر اساس نوع مرخصی بررسی و تایید کند.

مرخصی استعلاجی

مرخصی استعلاجی به مرخصی‌ای گفته می‌شود که به کارمندان و کارگران اجازه می‌دهد بنا به دلایل پزشکی یا درمانی از کار دور شوند تا دوره استراحت یا درمان خود را طی کنند. این نوع مرخصی بخشی از حقوق قانونی کارکنان است و به آن‌ها کمک می‌کند بدون فشار کاری و نگرانی از کسر حقوق، سلامتی خود را بازیابند.

کارگر بعد از پایان مرخصی استعلاجی با مدارک پزشکی خود به تامین اجتماعی رجوع کرده و تامین اجتماعی با بررسی اسناد پزشکی و محاسبه حقوق و دستمزد فرد 75 درصد حقوق و دستمزد روزانه ان را به عنوان حق استعلاجی پرداخت می کند . نوعی دیگر مرخصی استعلاجی مربوط به حوادث ناشی از کار است در این حالت کارفرما و تامین اجتماعی موظف هستند که 100 درصد حقوق ودستمزد روزانه کارگر را بپردازند و کارفرما باید حق بیمه کارگر را تا پایان ایام تعطیلی کاری پرداخت کرده و این دوران جزو سابقه کار وی هم محسوب میشود .

نکته : چیزی که کارگر حادثه دیده حتما باید در نظر بگیرد تا بتواند از مرخصی استعلاجی در زمان درمان استفاده کند ارسال اسناد و مدارک پزشکی و فرم حادثه در موعد مقرر به اداره کار و سازمان تامین اجتماعی می باشد . فرم حادثه ناشی از کار و اسناد استعلاجی باید حداکثر ظرف سه روز  بعد از وقوع حادثه به تامین اجتماعی و اداره کار ارسال شود و در پایان تعطیلی کاری هم کارگر شخصا به تامین اجتماعی مراجعه و مراحل قانونی را طی کند .

ویژگی‌های مرخصی استعلاجی

• مدت مرخصی: بر اساس گواهی پزشکی مشخص می‌شود.
• پرداخت حقوق: طبق قوانین تامین اجتماعی و بیمه انجام می‌شود.
• نحوه استفاده: می‌توان به صورت تمام‌وقت یا ساعتی از آن بهره برد.
• مدارک لازم: ارائه گواهی پزشکی معتبر، تکمیل فرم مرخصی استعلاجی و تایید مدیر.

مرخصی استحقاقی

مرخصی استحقاقی نوعی مرخصی قانونی است که به کارکنان و کارگران به صورت سالانه تعلق می‌گیرد و هدف اصلی آن بازسازی انرژی، استراحت و حفظ سلامت جسمی و روانی کارکنان است. استفاده از این مرخصی باعث افزایش بهره‌وری، کاهش خستگی و جلوگیری از فرسودگی شغلی می‌شود.

مدت زمان مرخصی استحقاقی بر اساس سابقه خدمت و قوانین کار محاسبه می‌شود و کارکنان موظف هستند قبل از استفاده، درخواست خود را به مدیر یا واحد منابع انسانی ارائه دهند. این مرخصی جزو حقوق قانونی کارکنان است و بهره‌مندی از آن نمی‌تواند منجر به کاهش حقوق یا مزایای دیگر شود.

نکات مهم مرخصی استحقاقی

• درخواست مرخصی باید از قبل به مدیر یا واحد منابع انسانی اعلام شود.
• استفاده از مرخصی استحقاقی نباید به فعالیت کاری آسیب برساند.
• امکان انتقال بخشی از مرخصی به سال بعد با توافق کارفرما وجود دارد.

مرخصی بدون حقوق

مرخصی بدون حقوق نوعی مرخصی قانونی است که به کارمندان و کارگران تعلق می‌گیرد و در آن حقوق پایه پرداخت نمی‌شود. این مرخصی معمولاً زمانی استفاده می‌شود که کارمند به دلایل شخصی، خانوادگی، تحصیلی یا اضطراری نیاز به دوری از کار دارد، اما نمی‌خواهد از مرخصی استحقاقی خود استفاده کند یا مرخصی استعلاجی ندارد.

در این تعطیلی کاری حقوق و مزایایی به شخص از جمله حقوق ماهانه ، بیمه ، عیدی و سنوات و بن و سایر موارد تعلق نمیگیرد و فقی طبق توافق شخص می تواند پس از پایان مدت تعطیلی کاری به سر کار خود برگردد.  مرخصی حج واجب هم  به مدت یه ماه و فقط برای یکبار قابل استفاده است و فرد باید حداقل 30 روز مرخصی استحقاقی ذخیره داشته باشد و اگر نداشته باشد مرخصی حج وی بدون حقوق محاسبه میشود و برای این یک ماه حقوقی به شخص تعلق نمیگیرد .

هدف از مرخصی بدون حقوق این است که کارکنان بتوانند به امور شخصی خود رسیدگی کنند بدون آنکه سازمان آن‌ها را مجبور به ترک کار دائم کند. این نوع مرخصی معمولاً نیازمند توافق با مدیر و واحد منابع انسانی است و مدت زمان آن می‌تواند کوتاه یا بلند باشد.

حتما بخوانید: دفاتر قانونی حسابداری

ویژگی‌های مرخصی بدون حقوق

• شامل بیمه و مزایا نمی‌شود.
• مدت زمان آن می‌تواند کوتاه یا بلند باشد، بسته به توافق با کارفرما.
• نیازمند ثبت درخواست رسمی و تایید مدیر است.

مرخصی ساعتی

مرخصی ساعتی بخشی از مرخصی استحقاقی بوده و از میزان ان کسر میشود و فرد برای برخی کارهای روزانه از آن استفاده می کند و در کارگاهها و شرکت های مختلف متفاوت است در برخی شرکت ها دو ساعت و برخی دیگر تا 5 ساعت و حتی 6 ساعت در روز هم مجاز می باشد . این نوع تعطیلی کاری می تواند انقدر زیاد شود که تمام مرخصی استحقاقی ماهانه را مصرف کند و در پایان ماه دیگر چیزی از تعطیلی کاری نماند .

افراد معمولا در صورت وجود کارهای خیلی ضروری یا کارهای اداری که نیاز به مراجعه صبح دارد از این نوع تعطیلی کاری استفاده می کنند . نکته دیگر اینکه اگر در شرکتی افراد ساات کاری روز پنجشنبه را موظف باشند در طول هفته پر کنند و به صورت توافقی پنجشنبه تعطیل باشد بنابراین استفاده از مرخصی استحقاقی در طول هفته نیابد بیشتر از مجموع ساعات کارری موظفی گردد و اگر میزان مرخصی ساعتی بیشتر از کل مرخصی استحقاقی در طول ماه شود در واقع حکم مرخصی بدون حقوق و کسر از کار را خواهد داشت و کارفرما می تواند برای ان ساعت بیمه هم پرداخت نکند .

مرخصی ساعتی طبق قوانین کار و آیین‌نامه داخلی سازمان‌ها قابل استفاده است و باید توسط مدیر یا واحد منابع انسانی تایید شود. مدت زمان مجاز مرخصی ساعتی بسته به سیاست‌های سازمان و نوع شغل متفاوت است.

مرخصی زایمان

مرخصی زایمان مرخصی ایام بارداری و شیر دهی مادر بوده و البته در قانون فعلی مدتی هم برای پدر تعطیلی کاری با این عنوان در نظر گرفته شده است این نوع تعطیلی کاری حداکثر  6 ماه است و خانم ها می توانند قبل از زایمان و یا بعد از زایمان از ان استفاده کنند یعنی می توانند بخشی از آن را در ماههای پایانی بارداری و بخشی دیگر را بعد از زایمان استفاده کنند و حقوق و مزایا هم به آن تعلق میگیرد .

خانم ها پس از اتمام دوران تعطیلی کاری باید به سازمان تامین اجتماعی مراجعه کرده و برای دریافت حق و حقوق خود اقدام نمایند . ضمن آنکه کارفرما اجازه اخراج شخص را نداشته و موظف است پس از پایان تعطیلی کاری وی را به کار برگرداند مگر انکه خود فرد تمایلی به بازگشت نداشته باشد .

استفاده از مرخصی زایمان به مادران امکان می‌دهد تا بدون نگرانی از کاهش درآمد یا مشکلات شغلی، دوره استراحت قبل و بعد از زایمان را طی کنند و سلامت جسمی و روحی خود و نوزادشان را حفظ کنند.

نکات مهم:

• شرایط مرخصی زایمان تامین اجتماعی باید رعایت شود.
• حقوق مرخصی زایمان مطابق با حقوق پایه و بیمه پرداخت می‌شود.

محاسبه انواع مرخصی در قانون کار

مرخصی استحقاقی در مشاغل معمولی و سخت و زیان اور

مرخصی استحقاقی روزهایی در ماه است که شاغل می تواند در محل کار حاضر نشده بدون آنکه از حقوق وی کسر شود . میزان این مرخصی استحقاقی دو روز و نیم در ماه و مجموعا 26 روز در سال است . البته شخص می تواند 9 روز از مجموع این 26 روز را به صورت ذخیره نگه دارد و برای سال بعد استفاده نماید .

قانون استفاده از مرخصی استحقاقی در شرکت های خصوصی و دولتی به نظر کارفرما هم بستگی دارد گاهی فرد شاغل از مرخصی ها خود استفاده نکرده و پول آن را در انتهای سال یا هر شش ماه از کارفرما میگیرد و یا اینکه برخی کارفرمایان پرسنل را مجبور به استفاده از مرخصی ها کرده و در صورت عدم استفاده به جز 9 روز آن بقیه مرخصی ها از بین رفته و اصطلاحا میسوزد .

مرخصی استحقاقی در مشاغل سخت و زیان اور اندکی بیشتر بوده و 3 روز در ماه و معادل 5 هفته در سال بوده که بایستی در نوبت شش ماه اول و شش ماه دوم سال مورد استفاده قرار بگیرد . مشاغل سخت زیان اور تعریف مشخصی در قانون کار دارند مثل افرادی که در پست های فشار قوی یا کنار کوره های ذوب کار می کنند . برخی مشاغل هم هستند که به درخواست کارگر یا کارفرما از طرف اداره کار و تامین اجتماعی و مراکز بهداشت بعد از بررسی تعیین تکلیف میشوند .

مرخصی بین تعطیلی

برای مثال گاهی بعد از تعطیلی جمعه یکشنبه و دوشنبه هم تعطیل رسمی اعلام می شود و شاغل تمایل دارد که شنبه را هم از تعطیلی کاری استفاده کند در صورت انجام این کار علاوه بر روز شنبه وی روزهای یکشنبه و دوشنبه هم که تعطیل رسمی بوده است جزو مرخصی استحقای فرد محسوب شده و از آن کسر می گردد . که اصطلاحا در قانون مرخصی بین التعطیلی نامیده می شود.

شرکت حسابداری محاسبان تلاشگر خبره

نتیجه گیری

مرخصی یکی از مهم‌ترین حقوق قانونی کارمندان و کارگران است که شامل مرخصی استعلاجی، مرخصی استحقاقی، مرخصی بدون حقوق، مرخصی ساعتی و مرخصی زایمان می‌شود. هر یک از این مرخصی‌ها با هدفی مشخص طراحی شده‌اند: از استراحت و بازسازی انرژی گرفته تا مراقبت از سلامت و رسیدگی به امور شخصی و خانوادگی.

آگاهی از قوانین و شرایط هر نوع مرخصی باعث می‌شود کارکنان بتوانند به صورت قانونی و هوشمندانه از این حقوق استفاده کنند و از تضییع حقوق خود جلوگیری نمایند. از سوی دیگر، سازمان‌ها با مدیریت صحیح مرخصی‌ها می‌توانند برنامه‌ریزی بهینه نیروی انسانی، افزایش رضایت کارکنان و حفظ بهره‌وری سازمان را تضمین کنند.

به طور کلی، استفاده صحیح و به موقع از مرخصی‌ها نه تنها سلامت و رفاه کارکنان را حفظ می‌کند، بلکه باعث ایجاد محیط کاری پویا، منظم و انگیزشی می‌شود. بنابراین، آگاهی و برنامه‌ریزی مناسب برای مرخصی‌ها، یک برد دوطرفه برای کارمند و کارفرما است.

سوالات متداول

آیا مبلغ مرخصی به ورثه کارگر تعلق می گیرد ؟

در صورت فوت کارگر میران مرخصی باقیمانده وی بر حسب حقوق روزانه محاسبه و به ورثه ان پرداخت میشود البته برای دریافت این مبلغ باید مراحل قانونی وراثت طی گردیده و تعداد وراث و یا قیم انها کاملا مشخص باشد و مبلغ طبق قانون به انها پرداخت میشود .

البته اگر روزهای ذخیره داشته باشد در غیر این صورت چیزی به ورثه تعلق نخواهد گرفت و در صورت از کارافتادگی کارگر و  یا بازنشستگی یا تعطیلی کارگاه میزان مرخصی های باقیمانده محاسبه و به فرد پرداخت میشود پرداخت مبلغ تعطیلی کاری در این مواقع به صورت جداگانه صورت نمیگیرد بلکه در کنار محاسبه سایر حق و حقوق کارگر این موضوع هم بررسی و محاسبه شده و به مجموع طلب شخص افزوده میشود.

مرخصی ازدواج و فوت چند روز است ؟

قانون برای حمایت عاطفی از اشخاص آسیب دیده یا افرادی که ازدواج می کنند ضمن انکه در هنگام ازدواج به عنوان هدیه برای بیمه شده مبلغی را در نظر میگیرد سه روز مرخصی هم برای این اشخاص در نظر گرفته است . این سه روز تعطیلی کاری برای ازدواج خود شخص و یا فوت بستگان درجه یک تعلق میگیرد . طبق قانون شخص از همه حقوق و مزایای قانونی خود برخوردار بوده و جزو روزهای کاری وی محسوب میشود . ضمن دریافت حقوق خود به صورت کامل سایر مزایای قانونی هم در پایان سال مثل عیدی ، سنوات و غیره هم برای این سه روز محاسبه و پرداخت میشود .

تعطیلی کاری در قانون شامل چه مواردی میشود ؟ و مرخصی استحقاقی چه نوع تعطیلی کاری می باشد ؟

مرخصی استحقاقی روزهایی در ماه است که شاغل می تواند در محل کار حاضر نشده بدون آنکه از حقوق وی کسر شود . میزان این تعطیلی کاری دو روز و نیم در ماه و مجموعا 26 روز در سال است . البته شخص می تواند 9 روز از مجموع این 26 روز را به صورت ذخیره نگه دارد و برای سال بعد استفاده نماید .

قانون استفاده از تعطیلی کاری استحقاقی در شرکت های خصوصی و دولتی به نظر کارفرما هم بستگی دارد گاهی فرد شاغل از تعطیلی کاری ها خود استفاده نکرده و پول آن را در انتهای سال یا هر شش ماه از کارفرما میگیرد و یا اینکه برخی کارفرمایان پرسنل را مجبور به استفاده از تعطیلی کاری ها کرده و در صورت عدم استفاده به جز 9 روز آن بقیه تعطیلی کاری ها از بین رفته و اصطلاحا میسوزد .

مرخصی استحقاقی در مشاغل سخت و زیان اور چگونه است ؟

مرخصی استحقاقی در مشاغل سخت و زیان اور اندکی بیشتر بوده و 3 روز در ماه و معادل 5 هفته در سال بوده که بایستی در نوبت شش ماه اول و شش ماه دوم سال مورد استفاده قرار بگیرد .

ایا مبلغ تعطیلی کاری به ورثه کارگر تعلق میگیرد ؟

در صورت فوت کارگر میران تعطیلی کاری باقیمانده وی بر حسب حقوق روزانه محاسبه و به ورثه ان پرداخت میشود و در صورت از کارافتادگی یا بازنشستگی یا تعطیلی کارگاه میزان تعطیلی کاری های باقیمانده محاسبه و به فرد پرداخت میشود.

مرخصی ساعتی چیست و میزان ان چقدر است ؟

تعطیلی کاری ساعتی بخشی از تعطیلی کاری استحقاقی بوده و از میزان ان کسر میشود و فرد برای برخی کارهای روزانه از آن استفاده می کند و در کارگاهها و شرکت های مختلف متفاوت است در برخی شرکت ها دو ساعت و برخی دیگر تا 5 ساعت و حتی 6 ساعت در روز هم مجاز می باشد .

مرخصی بدون حقوق در قانون به چه معنی است ؟

این نوع تعطیلی کاری در قانون برای اموری مثل سفرهای طولانی ، گرفتاری های خانوادگی و غیره پیش بینی شده و البته باید با موافقت کتبی کارفرما همراه باشد و شاغل می تواند تا دو سال از این تعطیلی کاری استفاده نماید و در صورت نیاز و موافقت کارفرما تا دو سال دیگر هم قابل تمدید است .

مرخصی حج واجب چه نوع تعطیلی کاری است ؟

تعطیلی کاری برای حج واجب به مدت یه ماه و فقط برای یکبار قابل استفاده است و فرد باید حداقل 30 روز تعطیلی کاری استحقاقی ذخیره داشته باشد و اگر نداشته باشد تعطیلی کاری حج وی بدون حقوق محاسبه میشود .

مرخصی استعلاجی مخصوص ایام بیماری می باشد

این تعطیلی کاری مخصوص زمان های بیماری بوده و تا بهبودی کامل فرد به تشخیص و تایید پزشک می تواند ادامه داشته باشد . در مرخصی استعلاجی فرد بخشی از حقوق خود را دریافت کرده و البته اگر تعطیلی کاری استعلاجی ناشی از حوادث ناشی از کار باشد همه حقوق ماهانه خود را تازمان بهبودی بطور کامل دریافت می کند  و دوران این تعطیلی کاری جزو سابقه کار محسوب شده و کارفرما بیمه شخص را واریز می نماید .

مرخصی زایمان چند روز است و چند بار قابل استفاده می باشد ؟

مرخصی زایمان 6 ماه بوده و خانم ها می توانند قبل از زایمان و یا بعد از زایمان از ان استفاده کنند و حقوق و مزایا هم به ان تعلق میگیرد . این تعطیلی کاری بعد از هر بار زایمان به شخص تعلق گرفته و بعد از اتمام دوران تعطیلی کاری فرد استفاده کننده می تواند به کار خود بازگردد .

مرخصی ازدواج و فوت چند روز است ؟

در زمان فوت بستگان درجه یک و یا ازدواج خود شخص می تواند به مدت سه روز از تعطیلی کاری با حقوق استفاده نماید که در مرخصی استحقاقی هم محاسبه نمیشود .